Openingstoespraak van Olv Klijn, 14 februari 2003

Het eind van het architectenbureau

Superbowl Bureau: Blue architects

Hoewel het architectonisch product divers is en geen hiërarchie kent - gerealiseerd en theoretisch werk hebben elkaar in de geschiedenis altijd wederzijds beïnvloed - is er traditioneel wel sprake van een chronologie, of beter gezegd een 'volgorde van werken'. Theoretisch werk is in deze opvatting stevig ingebed in een gebouwd oeuvre en is in de meeste gevallen zelfs op te vatten als het gevolg van het daadwerkelijke bouwen. Voorbeelden van een dergelijke volgorden zijn de bekende massawoningbouw plannen van Le Corbusier voor Algiers en Rio de Janeiro die begin jaren 30 volgen op de realisatie van unieke woningen als Villa Stein (1926) en Villa Savoye (1928). Maar ook voor anderen, zoals Frank Lloyd Wright of meer recent Aldo Rossi, gold dat theoretisch werk volgde op, of ten minste parallel liep aan een gebouwde werkelijkheid. Beide vormen van architectuur informeren elkaar om uiteindelijk tot een productief geheel te worden gesmeed. Binnen de Nederlandse context is het werk van een bureau als Van den Broek en Bakema wellicht het meest illustratief voor de hier bedoelde werkvolgorde.

Model salamhitec Bureau: Artgineering

Het proces van globalisering, het wegvallen van de tegenstellingen tussen oost en west, opent niet alleen de mogelijkheden internationaal te werken en te denken, maar roept bovendien het verlangen op aansluiting te vinden bij het internationale debat. Mede dankzij een gunstig subsidieklimaat blijkt dit verlangen snel te kunnen worden vervuld. Bart Lootsma spreekt van een tweede moderniteit ofwel een Super Dutch-mentaliteit, een typisch Nederlandse mix van zelfconfrontatie en radicale gevolgtrekking, waarmee in deze periode verschillende Nederlandse architecten de aandacht op zich weten te vestigen. Opvallend veel en opvallend jonge Nederlandse bureaus blijken gewapend met eigen varianten van deze mentaliteit medio jaren 90 zelfs instaat internationaal de toon te zetten. Naast een letterlijke uitbreiding van het werkterrein ligt hier tevens het begin van een meer inhoudelijke verandering van de rol van de architect en het architectenbureau. De in het oog springende opkomst van global offices en de hierin werkzame permanently jetlegged architect is slechts de uiterlijke vertoning van deze veranderingen. In een klimaat van schijnbaar onbeperkte economische mogelijkheden wordt veel grensoverschrijdend werk door architecten aangepakt. Architecten blijken met wisselend succes ook te kunnen meedenken over landschap, over infrastructuur, over mode, over marketingstrategieën en over grafisch ontwerp, om maar enkele disciplines te noemen. Niet alleen worden de grenzen van het vakgebied opnieuw verlegd, iets wat in de geschiedenis vaker is gebeurd, maar ook het karakter van het werk verandert. De traditionele relatie tussen theorie en praktijk wordt steeds vaker losgelaten. Het architecten bureau verandert meer en meer in een stelsel van parallelle werelden gevat in de netwerkmaatschappij. Ook nemen de mogelijkheden toe om als architect op basis van alleen theoretische voorstellen en reputatie op te bouwen. Het verlichtingsidee van moderne architectuur als evolutionair eindpunt wordt definitief los gelaten. Wat ontstaat is een situatie die meer lijkt op de wereld van de mode: onderhevig aan grillen van het moment wordt hierin nooit een eindpunt bereikt.

Toren Bureau: Onix beeld: ASK Utrecht

Het is naar mijn idee duidelijk, zeker na het bekijken van INprogress, dat het architectenbureau zoals wij het kenden definitief heeft afgedaan. Het begrip wordt nog wel gehanteerd maar denkt in de meeste gevallen de lading niet meer. Dit eindpunt van het traditionele architectenbureau is echter tevens het begin van een zoektocht naar nieuwe invullingen, die bij INprogress te zien zijn. Nu het duidelijk is geworden dat deze invullingen niet eenduidig te benoemen zijn en bovendien hun eigen mogelijkheden en kwaliteiten genereren kan men slechts de hoop uit spreken dat binnen afzienbare tijd het stadium van de vrijblijvende experimenten verlaten wordt. Alleen dan kunnen er nieuwe mogelijkheden gecreëerd worden om de genoemde 'volgorde van werken' en de wederkerigheid van theorie en praktijk nieuw leven in te blazen. Ook met betrekking tot het begrip architect kan dan meer duidelijkheid worden gegeven.

Een eerste stap in deze richting kan zijn om in de toekomst bij tentoonstellingen als INprogress weer een gedurfde lijn uit te zetten, in plaats van het tonen van een scala aan mogelijkheden. Te veel verschillende experimenten - hoe interessant ze individueel ook zijn - vertroebelen bij mij toch het eindbeeld. Het overkoepelend thema van 'jong' of 'experimenteel' architectenbureau blijkt in dit geval onvoldoende samenhang garanderen. Eerder zou er in de toekomst moeten worden geselecteerd op overeenkomstige strategieën, intenties of effecten. Dan ook kan er een zinvol begin worden gemaakt met de herdefinitie van de begrippen architect en architectenbureau. Hoewel ik ervan overtuigd ben dat een dergelijke herdefinitie wederom geen eenduidig beeld op levert kan er wel meer helderheid worden verschaft over de mogelijke nieuwe invullingen van het architectenberoep. Uitgaande van deze aanpak gaan we denk ik een opwindende en verhelderende toekomst tegemoet.

Meer over de tentoonstelling

veranderd: donderdag, 13 maart 2003